Phiếm Luận

Tên đường
Nguyễn Hồi Thủ

“… không hiểu sao nước Việt Nam lại cứ «đường quang không đi lại đâm quàng vào bụi rậm» như thế …”

Đường ta ta cứ đi, nhà ta ta cứ xây, ruộng ta ta cứ cầy, đợi ngày (Nhạc tuổi xanh)

Ở Hà Nội, nơi mọi người có thói quen gọi những con đường thành phố là phố, một thành phố mà hầu như không đường nào không thấy cây hai bên vỉa hè. Thế mà một thời bọn trẻ hay đố nhau: Phố nào là phố không cây? Lại còn câu đố khác: Phố nào là phố chỉ có mỗi một số nhà [1]? Ở cái «làng» Hà nội tuy bé nhỏ đó, hiện nay, không chỉ những con đường ven ô (Đường Tầu bay, đường Nam bộ...) hoặc nằm ngoài khu phố cổ mới bị các thần tượng anh hùng của thời đại XHCNVN chiếm lấy mất tên, mà ngay cả trong các khu Ba mươi sáu phố phường (Hàng Bột chẳng hạn) cũng bị mất dần tên đường cổ của mình. Nếu ai có hỏi các thần tượng mới ấy chiếm được mấy tên đường nọ đến bao giờ thì có người sẽ trả lời cho anh biết là cứ chiếm được lúc nào hay lúc nấy. Tốt hơn không nên hỏi những câu hỏi kiểu này cho đỡ mệt đầu. Mà anh cũng chẳng cần thắc mắc tại sao người ta không lấy tên những con đường mới làm để đặt tên cho những thần tượng mới, vì hiển nhiên là đường mới vốn không đủ nhiều cho số lượng anh hùng, lại không nằm trong trung tâm thành phố, nên không oai. Không biết cái số lượng những tên đường mới này là bao nhiêu trong tổng số các con đường, có người bảo phải đến 20%, có người bảo ít nhất phải hơn 10%. Nhưng thật ra vấn đề nhiều khi không chỉ nằm ở số lượng mà ở chất lượng. Bằng chứng là tất cả những con đường nằm trên trục chính của các thành phố lớn nhỏ đều bị những thần tượng mới ấy chiếm giữ, bắt đầu bằng ông Tổng Bí Thư đảng đầu tiên là Trần Phú để mở màn cho các vị khác đi theo sau.

Anh phải nhớ rằng những thần tượng bây giờ và những kẻ tạo ra các thần tượng ấy đều có vẻ tự đánh giá mình rất oai, rất cao, tự cho công lao mình rất lớn. Có một thời khi nghe các lý luận đại loại bây giờ « ta » đã đánh bại những 4 đế quốc, đứng mũi chịu sào làm tiền đồn cho tất cả phe XHCN và các nước nhược tiểu vv... ta cứ tưởng là chuyện nói đùa để chơi. Không ngờ có nhiều người cho đến bây giờ vẫn còn nghĩ như vậy thật, và than ôi, cái số này không phải là ít! Dĩ nhiên những người này cho là họ đã vượt hơn ông cha họ rất xa, anh hùng và giỏi giang gấp không biết bao nhiêu lần (ở đây không ai biết số lần là bao nhiêu, nhưng dù có là ông cha họ đi nữa thì cũng phải hiểu ngầm ít nhất khoảng trăm hoặc nghìn lần, còn nếu là bọn Tư bản đế quốc thì chắc chắn phải cỡ triệu lần như khi Tổng Bí thư Đỗ Mười nói về vấn đề dân chủ vậy).

*

Tôi có thể bảo đảm số người đó rất thành thực khi chỉ nhìn vấn đề một cách đơn điệu như vậy, nghĩa là chỉ thấy khía cạnh giá trị mà không thấy khía cạnh phi giá trị, chỉ thấy công mà không thấy tội, chỉ thấy đúng mà không thấy sai, chỉ thấy thắng mà không thấy bại.... Tại sao như thế? Một số người do tự huyễn hoặc và nhiều người bị tuyên truyền? Lười suy nghĩ hoặc không có khả năng phán đoán vì chỉ quen vâng lệnh, nghe lời? Bị ảnh hưởng của mặc cảm tập thể? Dù sao câu trả lời vẫn còn là một điều bí mật. Mà việc tự đánh giá rất cao này quả là có hơi mang tính nóng vội, phải chăng vì chiến tranh kéo dài quá lâu, tâm lý con người không khỏi muốn sống gấp, sống vội, không ai có thể chờ đợi được nữa ? Trong 50 năm của thế kỷ trước bây giờ ai cũng nhìn thấy rõ là không hiểu sao nước Việt Nam lại cứ «Đường quang không đi lại đâm quàng vào bụi rậm» như thế. Người trong nước, nhất là trong tầng lớp lãnh đạo, vốn thường không thể nào có được một hình ảnh đúng về quê hương đất nước của mình trong bối cảnh toàn cầu, nên vẫn cho rằng nước Việt nam ngày hôm nay là một cái gì rất đáng kể nếu không nói là ghê gớm lắm, mặc dầu không thể nói rõ được là về phương diện gì. Cho dù có biết được Việt nam hiện không nặng ký gì lắm trong cộng đồng các nước trên thế giới, họ vẫn có mặc cảm nếu quê hương mình không được đứng cao trên mức thang giá trị nào đó, tất cả chỉ là âm mưu và cách sắp xếp của bọn đế quốc, của các thế lực thù địch mà thôi.

Hoá ra chỉ từ cái việc cỏn con là đổi tên đường này mà cứ suy nghĩ hình như ta cũng đã đến gần được một trong những lý do chính có thể giải thích tại sao lãnh đạo Việt Nam đã đưa nước Việt Nam đến hoàn cảnh như ngày hôm nay. Cái ngày hôm nay trong bài hát «chưa có bao giờ đẹp như hôm nay» vẫn hoàn toàn đúng với tầng lớp lãnh đạo và Đảng Cộng Sản khi vẫn còn may mắn nắm được trong tay đặc quyền, đặc lợi sau gần 3 thập kỷ từ ngày chiến tranh chấm dứt.

Cách đây hai năm, sau cái chết của Trịnh Công Sơn, đã có một số ý kiến đề nghị, bàn về chuyện nên đặt tên đường hay không cho nhà nhạc sĩ. Tôi không theo dõi việc này nên không rõ nó đã đi đâu, về đâu; chỉ xin nhắc lại một chuyện vui cũng đã được nhắc đến trong dịp này để mào đầu câu chuyện.

*

Chuyện Liệt sĩ Yersin do Hoàng Thiếu Phủ kể lại [2]:

Sau 75, một vị Thủ trưởng ở Đà Lạt hỏi các cán bộ dưới quyền trong một buổi họp: «Vậy chứ ở đây, có ai biết Y-Ẹc-Xanh là thằng nào mà bọn địch lấy tên đó đặt cho con đường lớn nhất của thành phố, một số trường học, nhà thương, công viên? Còn bày đặt tạc tượng y dặt tùm lum?» Sau khi bàn cãi với nhau, vị thủ trưởng ra lệnh bãi bỏ tên trên đường phố này cũng như trên tất cả các công trình công cộng khác có tên Yersin mà một người trong đám cán bộ cho là một loại nhà văn phản động nào đó...!

Mười lăm năm sau, khi Việt Nam bắt đầu mở cửa, một phái đoàn doanh nhân Pháp tỏ ý muốn đến thăm Đà Lạt và tham quan các di tích liên quan đến Yersin. Vì có khả năng phái đoàn này sẽ ký kết những hợp đồng mang tính cách chiến lược và béo bở, nên lại một buổi họp được triệu tập về vấn đề này. Buổi họp đi đến quyết định phục hồi tên cho con đường cũ, và để dư luận khỏi hoang mang, thắc mắc về việc bãi bỏ và lấy lại tên đường, đồng chí thủ trưởng liền ra lệnh cho Phòng Thương Binh - Xã Hội thành phố soạn thảo một công văn gửi các địa phương, xác nhận rằng: «Đồng chí Năm Yersin là liệt sĩ cách mạng đã hy sinh trong kháng chiến chống Pháp», đồng thời yêu cầu các cơ quan, đoàn thể, chính quyền và cấp Uỷ địa phương cùng nhân dân tích cực làm tròn công tác «Đền ơn đáp nghĩa» đối với Yersin.

Dĩ nhiên, Bác sĩ người Pháp gốc Thụy sĩ Yersin, kẻ đầu tiên sáng lập ra viện Pasteur ở VN, có công lớn trong việc chế ngự bệnh Bạch hầu và Dịch hạch, phát hiện ra cao nguyên Lâm viên, khai sinh cho thành phố Đà Lạt, chưa hề bao giờ là một nhà văn, lại càng không phải là người từng tham gia kháng chiến chống Pháp để mà có một bí danh là năm Yersin!

Người kể lại cái chuyện cười ra nước mắt này, Hoàng Thiếu Phủ, trước là một sinh viên thuộc Đại Học Y Khoa Huế, bỏ học năm 1966 để theo Mặt Trận Giải Phóng và vẫn còn làm việc ở trong nước cho đến ngày nay, đã nhìn thấy những vấn đề này, vừa như một chứng nhân, vừa như một người trong cuộc. Viết về vấn đề tên đường ở VN sau 75, ông đã nhại tên bộ tiểu thuyết của A. Tôn-xtôi và đặt tên cho những chuyện của mình là «Con đường đau khổ tập 1-5», trong đó ông tự nêu lên những nghi vấn kiểu: Bà Đoàn Thị Điểm có làm gì nên tội mà tên đường bị xoá bỏ? Cụ Đồ Chiểu làm gì hơn cụ Phan Đình Phùng mà cụ Phan phải nhường tên đường của mình cho cụ Đồ? Nhiều nhân vật lịch sử như Trần Quốc Toản, Mạc Đĩnh Chi, Đoàn Thị Điểm, Yên Đổ, Phan Đình Phùng, Trần Quý Cáp sao lại phải nhường tên cho những người như Huỳnh Văn Bánh, Lê Văn Tám, Doãn Đinh Bộ, Trần Đình Xu, Nguyễn Văn Dũng, Võ Văn Tần, Trần Quốc Thảo...? Những nhân vật mà một người Việt bình thường từ nam chí bắc chẳng ai biết rõ họ là ai mà hình như cũng chẳng ai thấy họ trong cái Who is who? của lịch sử cận đại đang được bầy bán trong các tủ kính. (Theo tôi, nếu tự nêu ra vấn đề này, không hiểu Hoàng Thiếu Phủ đã tự lý giải nó như thế nào? Riêng tôi, thật tình tôi không hiểu nổi!)

*

Nếu bỏ ra một bên 21 năm cách biệt vừa qua giữa miền bắc và miền nam trong thời gian đất nước chia đôi (so với 200 năm chia cách dưới thời Trịnh Nguyễn phân tranh), một con số thật vô nghĩa đối với cái 4.000 năm văn hiến mà một số người Việt hay vỗ ngực tự hào, thì cái nền-bệ văn hoá và lịch sử giữa miền Nam và miền Bắc chỉ là một, nhưng đối với một số nhà « cách mạng » thì 21 năm đó lại là tất cả, và họ muốn làm cho nó ra nhẽ trên mọi phương diện, thậm chí muốn nó trở thành nền bệ cho văn hoá XHCNVN mới. Sau 75, tất cả đường phố ở miền Nam đều bị các hội đồng duyệt xét, đánh giá lại và nếu cần thì sửa đổi cho hợp thời. Không biết hội đồng này gồm những người nào, nhưng đại khái nó phải gồm một số người danh giá của chính quyền vừa chiến thắng. Đó là một hành vi biểu dương chủ quyền, áp đặt căn cước chính trị, lịch sử của người chủ mới trên mảnh đất vừa chiếm được. Công việc này không phải không đầy cam go và nhầm lẫn, vì có những tên anh hùng đã được đặt thành tên đường, nhưng sau này người ta mới khám phá ra là nói dậy mà không phải như dậy, nên lại sửa sai. Điển hình là trường hợp đường Nguyễn Văn Bé, một dạo vẫn được lấy ra để làm gương cho các trẻ em miền Bắc về tinh thần quật cường của anh hùng Nguyễn văn Bé mà sau này chính quyền mới mới phát hiện ra đó là một cán binh đã được chiêu hồi. Còn chuyện làm biến dạng tên của các nhà « cách mạng » cũng chỉ là chuyện thường tình, kiểu Kha Vạng Cân thành Kha Vạn Cân chẳng hạn (Chắc Hội đồng nghĩ rằng ông này là bà con của Kha Trấn Ác và nặng đến một vạn cân!)

Ngoài việc cân nhắc trật tự to nhỏ, ngắn dài của từng anh hùng và của mỗi con đường để cho ăn khớp đúng kích cỡ, còn phải xem đến phong thái của chúng nữa. Phong thái ở đây vốn là cái thiên hướng tự nhiên của từng con đường, nhiều đường có thiên hướng văn hoá chẳng hạn như Nguyễn Chí Thanh, Nguyễn Thị Minh Khai, Trần Huy Liệu, Điện Biên Phủ ...Tất cả những đường này có đường từ ngày xưa đã nổi tiếng là những phố bán sách cũ. Mà hiện nay cũng vẫn thế, không có gì thay đổi, điều hơi khác chỉ là hiện chúng đang bị tràn ngập bởi sách báo cũ do các quan chức chôm chỉa từ mấy thư viện do nhà nước quản lý (xem báo Tuổi Trẻ tháng 2 /2003). Ông Bộ trưởng văn hoá Nguyễn Khoa Điềm đã từng rất lấy làm vinh hạnh thấy ở Thành Phố mang tên Người một con đường mang tên bố mình -Hải Triều, tức Nguyễn Khoa Văn (ngày xưa cũng từng là chủ của một trong hai tiệm sách nổi tiếng ở Huế, hiệu kia là của ông Đào Duy Anh), nhưng lại hơi buồn khi đặt chân đến thăm cái con đường mà thiên hướng văn hoá bây giờ là bán toàn nịt vú và quần xịp ấy.

Hoàng Thiếu Phủ còn kể: «Hiện tượng có nhiều nhà trùng số lộn tùng phèo, như ở đường Nguyễn Huy Lượng không phải là cá biệt. Nguyên nhân thường là do việc đổi tên đường. Đường Trương Công Định từ Quận 1 nhập vào đường Đoàn Thị Điểm quận ba, đổi tên thành Trương Định. Đại lộ Trần Hưng Đạo nhập vào đại lộ Đồng Khánh, khúc thì gọi là Trần Hưng Đạo A, khúc thì Trần Hưng Đạo B (làm như thể trong lịch sử Việt Nam có đến hai ông Trần Hưng Đạo). Đường Hồng Thập tự nhập với đường Bạch Đằng thành đường Xô Viết Nghệ Tĩnh, Phan Thanh Giản kéo dài đến Tân cảng đổi thành Điện Biên Phủ, Võ Tánh đổi thành Nguyễn Trãi... Đổi tên đường mà không điều chỉnh số nhà». Sau khi khúc đường Đoàn Thị Điểm phía bên kia vườn Tao Đàn bên Quận 1 bị bỏ đi và đổi lại là Trương Định bèn xẩy ra chuyện có hai số nhà 68 Trương Định (cũng như nhiều số nhà trùng lặp khác trên đường này), với một bên là Bệnh viện và một bên là quán cà-phê Ba Cô (cho nên nhiều bà bầu lúc sắp đẻ hoặc bệnh nhân bị bệnh nặng vẫn bị chở nhầm vào quán cà-phê là vì vậy). Vấn đề đã được đưa lên báo chí nhiều lần mà đến nay hình như vẫn không có gì thay đổi. Gần đây tôi lại thấy báo nói là ở Sàigòn hiện còn 102 tên đường trùng nhau ở 280 con đường [3]. Nghe sao lạ quá ! Hoá ra là có những con đường được đặt đi đặt lại nhiều lần, có khi đến 4, năm lần ở trong cùng một quận hoặc cùng một thành phố.

 

*

Về việc đổi tên đường, nhà văn Nguyễn Tuân sau lần đi chơi miền Nam về cũng có kể cho chúng tôi nghe một chuyện tiếu lâm đại khái như sa:

Nguyễn Tuân vẫn cho rằng xe kéo thời thực dân là một hình thức lao động rất bệ rạc, thời nay xe xích-lô, tuy có khá hơn, nhưng cũng chả khác là bao. Vì vậy, ở Hà Nội, ông vốn không bao giờ đi xe xích-lô, chỉ khua cái ba-toong đi bộ, theo ông, vừa khoẻ vưà đỡ tốn tiền ! Nhưng khi vào Sài Gòn, vì kích thước thành phố không như Hà Nội, lại tương đối xa lạ, nên một hôm từ đường Ba tháng Hai (Trần Quốc Toản cũ) đến thăm một người quen ở đầu đường Phan Thanh Giản (bây giờ là đường Điện Biên Phủ), Nguyễn đã phải kêu một xe xích-lô.

Ngồi xe trên con đường dài, Nguyễn tỉ tê hỏi chuyện anh xích lô:

- Này, từ ngày «cách mạng» vào miền Nam, anh sợ nhất cái gì, có sợ đổi tiền không?

-Thưa không, vì chúng cháu làm ngày nào xào hết ngày đó, có dư thừa gì đâu mà sợ.

- Anh có sợ hợp tác xã hoá nghề xích lô không?

- Thưa không, vì chủ yếu là làm công, nghề này khó đổi công, chấm công điểm,... cháu chả sợ chuyện đó.

- Thế có sợ bị quốc hữu hoá công cụ sản xuất, trưng thu xe không?

- Cháu thấy cũng khó, vì xe chẳng đáng giá bao nhiêu.

- Thế hóa ra không có gì để sợ à?

- Dạ có chứ, chúng cháu sợ nhất các «ông cách mạng» đổi tên đường, vì tụi cháu làm ăn bây giờ mà cứ nghe những tên mới như Hai linh tư, 3 tháng hai, 7 lẻ bốn chẳng hạn thì tịt mù không biết là đâu, làm sao mà sống nổi!

(Sau lần vào miền Nam đó cụ Nguyễn đã thay đổi hẳn thái độ với chiếc xích lô. Cụ tâm sự: đi xích lô có 3 cái thú: không có máy ồn ào ô nhiễm, không phải chen lấn với ai mà tự do tự tại, lại còn có người bên cạnh để nói chuyện).

Đối với việc đổi đường này, thật ra, dân Sài Gòn không lấy gì làm lạ, mấy ông già ở đây thậm chí vẫn còn thói quen gọi đường Nguyễn Huệ là đường Bô-na, đường Trần Hưng Đạo là đường Sạc-ne. Mọi người hoặc mặc kệ, hoặc chấp nhận, và lâu dần cũng thích nghi với những tên mới mà không hề quên những tên đã chìm sâu trong ký ức của họ. Tuy nhiên, không khỏi đôi khi vẫn vang lên đâu đó một nụ cười mai mỉa không kém chua cay, điển hình qua câu ca dao mới nổi tiếng hầu như ai cũng biết vì cách chơi chữ tài tình và thâm thuý của nó với tên của nhưng con đường này mà ngày xưa với tên cũ chúng cũng đã từng bị mai mỉa [4]:

 

Nam Kỳ Khởi Nghĩa tiêu Công lý,

Đồng Khởi vùng lên mất tự do.

(Khi tên Nam Kỳ Khởi Nghĩa thay cho tên đường Công Lý, và Đồng Khởi thay cho tên đường Tự Do)

Hiện tượng lấy tên danh nhân đặt tên đường có lẽ mới chỉ bắt đầu từ thời Tây. Phải chăng vì trong văn hoá VN không có thói quen lấy tên cúng cơm ra để cho mọi người gọi, điển hình nhất là việc kỵ huý? (Tôi nhớ thủa bé đứa nào cũng phải giữ thật kín tên tục của bố mẹ mình, để chẳng may nếu có xung đột với bạn bè thì khỏi bị tụi nó đem ra mà tế). Đôi khi có một số tên hiệu, tên tự được lấy làm địa danh, nhưng chỉ dùng để gọi tắt như kiểu Ngã ba Ông Tạ, Ngã ba chú Ía, Ông Đốc, Ông Trang, Bà Điểm, Bà Đen, giòng ông (Tố) này ông nọ... Còn chuyện lấy tên danh nhân để đặt cho một thành phố quả là việc quá thời thượng đối với một nước ở Á Đông như Việt Nam (Ai cũng đều biết Sài Gòn từ năm 75 được chính quyền hiện nay đặt tên chính thức là Thành Phố Hồ Chí Minh). Ở Nga, có thời người ta đã bắt thành phố St. Petersburg mang tên của Lenin (Leningrad), ở Đông Đức thì thành phố công nghiệp Chemmitz mang tên của K. Marx (Kark Marx Stad), nhưng gần đây đều đã lại phải đổi trở về tên cũ, vì không còn hợp thời nữa, và rồi trong thùng rác lịch sử sẽ còn chồng chất không biết bao tên thành phố kiểu Stalingrad (Volgograd), Sihanoukville (Kompong Som), Brazzaville...?

Ở Nhật, thậm chí ở cả Trung Quốc Đông phương hồng, cũng chưa hề có một thành phố nào mang tên một nhân vật lịch sử, có lẽ vì những nhà lãnh đạo của họ có tầm nhìn xa, không muốn lôi kéo các nhân vật lịch sử của mình vào những tranh chấp nhất thời đầy vẻ hợm hĩnh và lố bịch này. Hoặc giả, họ là những người biết khiêm tốn hơn để thấy rằng việc luận công, định tội đối với những nhân vật lịch sử không phải là việc nhất thời, lại càng không phải là việc của những người làm chính trị.

*

Con đường có lẽ to rộng nhất Sài Gòn, nơi trước kia vẫn được dùng để diễn binh, nằm từ mặt tiền toà nhà trước kia gọi là Dinh Độc Lập kéo dài đến Thảo Cầm Viên vốn có tên là Đại lộ Thống Nhất, bây giờ mang tên mới: Đại lộ Lê Duẩn. Đối với việc đổi thay này, cách đây hơn mười năm tôi đã nghe một câu, nói ra tuy chỉ có vẻ bâng quơ: «Đường Lê Duẩn bắt đầu từ Dinh Độc Lập và kết thúc ở Sở Thú», nhưng có lẽ chưa có câu nào nghe thấm thía và hàm súc được như vậy để tóm tắt sự nghiệp của một ông Tổng bí thư của một Đảng và của một thời này.

 

Cuộc cách mạng mà Đảng và anh Ba hứa đem đến cho nhân dân với những chân trời này, chân trời nọ, bắt kịp nước này bắt kịp nước nọ, than ôi! Ai còn dám hy vọng rằng nó đã không mang cùng số phận hẩm hiu như thế? Lại có câu: «Đường xa hay tối nói dối hay cùng», bây giờ sau 32 năm ai cũng thấy, không những không lờ mờ mà thật rõ ràng về tương lai hậu vận của nước nhà, chuyện bắt kịp nước này nước nọ chỉ là chuyện của cái lưỡi gỗ không còn lừa bịp được ngay đến cả bọn trẻ con.

 

Nguyễn Hồi Thủ

Paris, 03-06-2002

Ghi chú thêm 15-04-07

© Thông Luận 2007

[1] Đường Tràng Thi là đường không có cây hai bên vỉa hè, đường Hoả Lò là đường chỉ có mỗi một số nhà là nhà tù Hoả lò.

[2] Trong Hoàng Thiếu Phủ, Tuyển tập truyện cười (Hoàng Phủ Ngọc Phan là em Hoàng Phủ Ngọc Tường), Nhà XB Trẻ, TP HCM, 1995, tr.112-120.

[3] Báo Tuổi Trẻ ngày 13/04/2005

[4] Ngày xưa vì đường Công lý là đường một chiều, nên bị dân mượn đó để nói kháy là cái nền Công lý của mình là công lý một chiều, còn đường Tự do vì cấm một số xe đi vào nên bị kêu là tự do hạn chế.

Trích từ thongluan.org

"..Go into whole world and proclaim the gospel to every creature(MK 16:15)"
For question or comments please write to Dan Than magazine

"copyright 2006"

Dan Than Magazine, P.O Box 5474 Katy, Texas 77491-5474
For questions about this site contact our Webmaster